26 July 2020

މިނިވަންވަންކަމާއި އިސްތިޤުލާލު ދެމެހެއްޓުމުގައި 21 ވަނަ ގަރުނުގެ ގޮންޖެހުންތައް



ދިވެހި ރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަމަށް 55 އަހަރުފުރޭ އުފާވެރި މިނިވަންދުވަހުގެ ހެޔޮ އެދުމާއި ތަހާނީ އަރިސްކުރަނީ އުފަލާއެކެއެވެ. 
ދިވެހި ތާރީޚްގެ ސަފުޙާތައް ނިއުޅާލާއިރު، މިދީބުގެ މިނިވަންކަން ނެތިދިޔަ އެތަކެއް ހިތި ހަނދާންތަކެއްވެއެވެ. ހަމައެހެންމެ، ދިވެހިބިމަށް އުފަން ދިވެހި އެތަކެއްދަރިން ޖާނާއި މާލާއި ފުރާނައިން ޤުރުބާންވެ، މިފަޚުރުވެރި ވަޠަނުގެ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތާއި އިސްތިޤްލާލު، އެއިން ކޮންމެ ފަހަރަކުމެ އަލުން ހޯއްދަވައިދެއްވި ކަމީ، މޭމަތީ އަތްޖަހާލާ، ފަޚުރުވެރިވެވޭ ފަދަ ތާރީޚީ، ހަޤީގަތެކެވެ. 


މިއަދު އަޅުގަނޑުމެންނަށް، މިނިވަން ދުވަހުގައި، މިވަޠަނަށް ކޮށްދެވޭނެ އެންމެ މުހިއްމު އެއްކަމަކީ، މިނަވަންކަމާއި މެދު ވިސްނާ ފިކުރުކުރުމެވެ. އަންނާންއޮތް ޖީލުތަކަށް މި އަގުހުރި އަމާނާތުގެ ވާހަކަ ކިޔައިދީ، އެދަރެސްތައް ކުދިންނަށް ދިނުމެވެ. އެހެން ކަމުން މިއަދު އަޅުގަނޑު ބަލާލާހިތް އޮތީ، 21 ވަނަ ޤަރުނުގައި މިނިވަންކަމާއި އިސްތިޤްލާލަށް އޮތް ބައެއް ގޮންޖެހުންތަކަށެވެ. މިފަދަ ވަގުތަކީ އެކަންކަމާއި މެދު ވިސްނާ ފިކުރުކުރަން އެންމެ މުނާސަބު ވަގުތަށް ވީތިއެވެ. ތަރައްޤީވަމުން އަންނަ ޤައުމުތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ (އޯއީސީޑީ)ގެ ކުރީގެ ސެކްރެޓަރީ ޖެނެރަލް، ޑޮނަލްޑް ޖޯންސްޓަން ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "21 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތަފާތު އަދި ދަތިކަންގިނަ ގޮންޖެހުންތަކަށް ތައްޔާރުވެ ރައްކާތެރިވެތިބުމަކީ، ޤައުމުތަކުގެ ސަރުކާރުތަކާއި ޢާންމު ފަރުދުންނަށް އެންމެ އުނދަގޫ އެއްކަމެވެ. އެހެނަސް އެއީ ކޮންމެހެންވެސް އަވަހަށް ވާންޖެހޭ ތައްޔާރީއެކެވެ." 

މިގޮތުން އަޅުގަނޑަށް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބައެއް ގޮންޖެހުންތަކަށް އަލި އަޅުވާލާނަމެވެ. 

1- ކާބޯތަކެތީގެ ރައްކާތެރިކަން
 ޤައުމެއްގައި ކާބޯތަކެތީގެ ރައްކާތެރިކަން އޮތްކަމަށް ބެލެވެނީ މައިގަނޑު 3 ބަހާއެއް ފުރިހަމަވުމުންނެވެ. އެއީ އެކަށޭނެ ރަނގަޅު ކާބޯތަކެތި ޤައުމުގައި އުފެއްދުމާއި، އެ އުފެއްދުން ތެރިކަން ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތަށް ކުރިއަށް ގެންދެވޭ މިންވަރާއި ޤައުމުގައި އުފައްދާ ކާބޯތަކެތި އެ އެންމެ ބޭނުންވާ ފަރާތްތަކަށް ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ޤާބިލުކަމަށެވެ. މިކަމަކީ، ޤައުމީ ފެންވަރުގައި ހިންގަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. ކޯވިޑް19 އާއި އެކު މިވާހަކަތައް ދެކެވެން ފެށިނަމަވެސް މިއަދު ހަނދާން ނެތިއްޖެއޭ ހީވެއެވެ. ގްލޯބަލް ހާރވެސްޓް އިނީޝިއޭޓިވް ގެ 2019 ވަނަ އަހަރުގެ ރިޕޯޓުގައި ވާގޮތުން، 2050 ވަނަ އަހަރު ދުނިޔޭގެ އާބާދީ 9 ބިލިއަނަށް އަރާއިރު، މިއަދު ދަނޑުވެރިކަން މިކުރާ ބީދައިން ކޮށްފިނަމަ، ކާބޯތަކެތީގެ ރައްކާތިރިކަން ނެތިދާނެއެވެ. އެ ޖަމްޢީއްޔާގެ ޑިރެކްޓާރ ޖެނެރަލް މާރގްރެޓް ޒިގްލާރ ދެއްވި ބަސްދީގަތުމެއްގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "ދަނޑުވެރިކަމަށް ޤައުމުތަކުން އަހަންމިއްޔަތުދޭ މިންވަރު އިތުރުކޮށް، ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތުގައި އެކަން ކުރަން އެބަޖެހެއެވެ. މިއަދު އެކަން ނުފަށައިފި ނަމަ، 2030 އާއި ބައްދަލުވާއިރު ދަތިކަމާއި ކުރިމަތި ލާންޖެހިދާނެއެވެ." ސުވާލަކީ އަޅުގަނޑަށް ތިކަމުގައި ކޮށްދެވޭނީ ކޮން ކަމެއްތޯއެވެ؟ ޖަވާބު އެހާމެ ސާދާ ސީދާއެވެ. ތިގޯތީގައި ވެވުނު މިންވަރަކުން ކާބޯތަކެތި ހައްދަންވީއެވެ. ޤައުމެކޭ މިކިޔަނީ ތިކަހަލަ ބައިވަރު ގެތަކާއި އެކު އުފެދޭ މުޖުތަމަޢަކަށެވެ. 

2- ހަރުދަނާ ޙާރިޖީ ސިޔާސަތު
އަދަކު ދުނިޔޭގައި އެކަހެރި ވެގެން، ވަކިވެގަނެގެން އުޅެވޭކަށް ނެތެވެ. ބަދަލުވަމުން ބަވަނަވަމުން އަންނަ ދުނިޔޭގެ އޮޔާއި ވައި އަޅުގަނޑުމެންގެ ހަފޮޅުން އެތެރެނުވާނެކަމަށް ބެލުމަކީ މޮޔަކަމެވެ. އެހެނަސް މިއަކީ މިހެން ލިޔެލާ ލިޔުމަކުން ގޮތް ކަނޑައެޅޭވަރަށްވުރެ ބޮޑު ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން މިކަމުގައި ހާލަތު ބަދަލުވަމުންދާ ގޮތަށް އަލިއަޅުުވާލުމުން ފުދޭނެކަމަށް ދެކެމެވެ. ރާއްޖެއަކީ ދުނިޔޭގެ  މައި ދެ ބައްރު ގުޅުވައިދޭ މަގުގައި އޮތް މުހިއްމު  ބިމެއްކަން ތާރީޚް ހެކިދެއެވެ. ދުނިޔޭގެ ބާރުތަކުން ރާއްޖޭއަށް ލޯއަމާޒުވާ އެއްމެ ބޮޑު ސަބަބަކީ، އެތަކެއް ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ ވިޔަފާރި ހިނގާ މަގުގެމެދުގައި ރާއްޖެވީތީއެވެ. މިނިވަންކަން ލިބުމުން ފެށިގެން ދާދި ފަހަކާޖެހެންދެން، ރާއްޖެއިން ގެންގުޅެފައިވަނީ، ހަމަހަމަކޮށް ވަކި ކޮޅަކަށް ބުރަނުވާ އުސޫލެކޭ ދެންނެވުން ދޮގަކަށް ނުވާނެއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް މި ކުރު މާޒީގައި އެކި ކޮޅު ކޮޅަށް އަޅުގަނޑުމެން ސޮއްސާލިތަން ފެނިގެން އެބަދެއެވެ. ސީނު ކަރައާއި އުތުރު ކަރައިގެ ގަދަ ހިފުމުގައި އެބަ ފިތެޔޭ ހީވެއެވެ. އަސްކަރީ ފައިތަކެއް މި ފަސްގަނޑުގައި އެކި ނަންނަމުގައި އެޅެން އުޅޭކަމުގެ ބިރުވެރި ރަނގަބީލު އަޅާހެން ހީވެއެވެ. ހަސަދަވެރި ލޯތަކެއްގެ ވިހައިގެ ދިލަކަމާއި އުދާސްކަން  އިހުސާސްވާހެން އެބަހީވެއެވެ. "މީގެ ކުރިން ގެންގުޅުނު ފަދަ ވަކި ކޮޅަކަށް ނުޖެހޭ އުސޫލެއް ގެންގުޅެން މިހާރު ދަތިވާނެ، ސަބަބަކީ ކުރިއާއި ތަފާތުކޮށް މިހާރު ކައިރީގައި ވާދަވެރި ދެބާރު އޮތުން. އެހެން ނަމަވެސް މިއަދު އަޅުގނަޑުމެންގެ ސިޔާދަތާއި، ޤައުމުގެ ރުކުންތަކަށް ލޮޅުން އަރާފާނެ ކަންތަކެއް އެބަ ފެންނަކަމަށް ދެކެން." ރާއްޖޭގެ ހާރިޖީ ދާއިރާގައި ކުރިން މަސައްކަތް ކުރެއްވި ބޭފުޅަކުވިދާޅުވިއެވެ.  އަޅުގަނޑު ދިވެހި ދަރިއަކަށްވީތީ، ހިތުގައި އުފެދޭ ޝުޢޫރެއް ދެންނެވުމަކީ ގޯހެއްކަމުގައި ނުދެކެމެވެ. މިޤައުމުގައި އެއްވެސް ނަމެއްގައި ބޭރުގެ އެއްވެސް ޤައުމެއްގެ އަސްކަރީ ބަޔަކު، އުޅަނދެއް، އަދި ހަރަކާތެއްވެސް ހިނގުމަކީ، މިޤައުމުގެ ސިޔާދަތާއި އިސްތިޤްލާލަށް ލޮޅުންއަރާފާނެ ކަމެއްކަމަށް އަޅުގނަޑުގެ ހިތް ބުނެއެވެ. މާތް ﷲ އެފަދަ ދުވަހެއް ނުދައްކަވާށި. އެކަކުންޏެއް ހަރު ކޮންނާނީ އެކަކުންޏެއްގެ ވަރުންނޭ ބުނާ ބީދައިން، ދިވެހިން ދުނިޔޭގެ "ޖިއޯ ޕޮލިޓިކްސްގެ" ބާނި ތަކުގައި ނުޖެހި އުޅެލަން އެބަޖެހެއެވެ. ކަށަވަރުވާކަމަކީ، އެއަށްވުރެ ޤައުމަށް މުހިއްމު ކަން އެބަހުރިކަމެވެ. 

3 ތަރައްޤީގެ އިސްތިރާޖީ ސިޔާސަތު
ޤައުމުގެ ވެރިކަން ބަދަލު ވާ ކޮންމެ ވަގުތަކީ، ވުޒާރާއަކަށް އާ ވަޒީރަކު ވަޑައިގަންނަވާ ކޮންމެ ދުވަހަކީ އާ މިސްރާބަކަށް ޤައުމާއި ޤައުމުގެ ތަރައްޤީގެ ސިޔާސަތު ދަތުރު ފަށާދުވަހެއްނަމަ، މަންޒިލު ހާސިލުވުން ދުރުވާނެއެވެ. އިޤްތިސާދީ މާހިރެއްކަމުގައިވާ ޑރ. ލުއިސް ކާލޯސް ބެރެސާރ 2008 ވަނަ އަހަރު ލިޔުއްވި ދިރާސާކަރުދާހެއްގައި ވެއެވެ. "ޤައުމެއްގެ ތަރައްޤީގެ އިސްތިރާޖީ ސިޔާސަތެއް އޮވެ އެއީ އެ ޤައުމުގައި ބަލައިގަންނަ އެއްޗަކަށް ވުމަކީ، އެ ޤައުމެއްގައި ބާރުވެރިކަމާއި ދިރުން ހުރިކަމުގެ ހެއްކެކެވެ." މިއަދު މިނިވަންކަމުގެ ފުންނޭވާއެއްލަމުން، ވިސްނާލުމުން ފެންނަނީ މިމަންޒަރުބާއޭ ހިތައް އަރައެެވެ. ތަރައްޤީ ކުރާނީ މާލެ އާއި މާލެ ކައިރިތޯއެވެ؟ 200 ރަށް ވެސް ތަރައްޤީ ކުރާނީތޯއެވެ؟ އެކި ސަރަހައްދު ތަކަށް ބަހާލެވި ރަނގަޅު ފެންވަރު ގެ ސިޓީތަކެއް  ތަރައްޤީކުރުންތޯއެވެ؟ އަޅާނީ ދާލަންތޯ، ގުޅާނީ ފެރީ ނިޒާމުންތޯ ނުވަތަ ވައިގެ ދަތުރުންތޯ އިނގެންޖެހެއެވެ.  ތެދުތެދަށް ދަންނަވާނަމަ، އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ބައި ޤަރުނުގެ މިނިވަންކަން ފަހަނައަޅާ ދާއިރުވެސް މިކަމުގައި ފުރިހަމަ މަންޒަރެއް، ދާނެ ރާސްތާއެއް، ތަރައްޤީއޭ ބުނެ ހާސިލު ކުރަން އުޅޭ މަންޒިލް މަޤްސަދެއް ސާފުކޮށް ކުރަހާލެވިފައިނެތެވެ. މިއީ ޤައުމެއްގެ ގޮތުގައި ފިކުރު ކުރަންވެއްޖެ ކަމެކެވެ. މަތީ ތަޢުލީމީ ހިޔާވަހިތަކުގައި މި މައުޝޫޢުގެ ބަހުސް ކުރެވެން އެބަޖެހެއެވެ. ދިރާސާ ކުރެވެން އެބަޖެހެއެވެ. އެންމެ ހެޔޮ ބަހެއް އަންނާނީ ޢިލްމުވެރި ދުލަކުން ކަމުގައި ދެކޭތީއެވެ. 

4- ހަރުދަނާ ތަޢުލީމީ ނިޒާމެއް
ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ތަޢުލީމީ ނިޒާމަކީ ކާމިޔާބު އަދި ކުރިއަރަމުން އަންނަ ނިޒާމެއްކަމާމެދު ޝައްކެއް ނުކުރަމެވެ. 40 ވަރަކަށް އަހަރު ކުރިން އަސާސީ ތަޢުލީމުން ފެށި މި ކުޑަ ޤައުމު މިއަދު ވަނީ ޢިލްމީ އެތަކެއް އަރުތަ ހާސިލު ކޮށްފައެވެ. މަތީ ޘާނަވީ ޢާންމު ކުރެވިފައެވެ. ކޮލެޖްތައް ޤާއިމުވެ ރަށުގައި ތިބެގެން ކިޔެވޭނެ، އަދި ދުނިޔޭގެ ތަޢުލީމީ މަރުކަޒުތަކުން ޖާގެ ހޯދޭނެ ގޮތް ވަނީ ހޯދިފއެވެ. މިއަދު ކުރަންޖެހިފައިވަނީ އެހެން ސުވާލެކެވެ. 21 ވަަނަ ޤަރުނަށް ބޭނުންވާ ހުަނަރު ހުރި ދަރިންތަކެއް އެބަ ނެރެވޭތޯ މިއަދު ވިސްނަން އެބަޖެހެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ތަޢުލީމީ ތައްގަނޑުތަކުން ނިކުންނައިރު، ކިއްސަރާއި ބައްޓަމާއި ފަންވަރު ހުރީ، ދިވެހި ޤައުމުގެ  މިނިވަންކަމާއި، ޤައުމިއްޔަތާއި އާދަކާދަތަކަށް ފެތޭ ބައްޓަމަކަށްތޯ ސުވާލު ކުރަން އެބަޖެހެއެވެ. ޔަޤީން ވާކަމަކީ، ގޯޅި ތަކުންނާއި، މީސް މީޑީއާއިން ފެންނަ ބައެއް މަންޒަރުތަކުން ޤައުމިއްޔަތުގެ، ދިވެހި ވަންތަކަމުގެ ފޭރާމުގައި ބާގަނޑުތައް ހެދިއްޖެ ކަމުގެ ގިލަންވެރިކަން އިހުސާސްވާކަމެވެ. ޙަލާ އަހްމަދު އަދި ޑރ ޕެޓްރިކް މެކްގުއާރ، 2015 ގައި ލިޔުއްވި ދިރާސާ އެއްގައި ވެއެވެ.  "އަޅުގަނޑުމެންގެ ދަރިންގެ މުސްތަޤުބަލް ދެން ބިނާވާނީ އިމްތިހާނަށް ކިޔަވައިދިނުމަށްވުރެ، ތަފާތު ގިނަ މަޢުލޫމާތު ހުރި އަދި ބަދަލުތަކަށް ހޭނެން އިގޭ ކުދިންތަކެއް އުފެއްދުމުގެ މައްޗަށެވެ." މިނިވަން ކަމުގެ އުފަލާއެކު، އެވާހަކަ ދައްކާއިރު ހިތާމައާއި އެކު ފާހަގަކޮށްލަން ޖެހެނީ، މަތީ ތަޢުލީމު ދިނުމުގައި ރާއްޖޭގައި ދުވަހަކުވެސް ނެތް ވަރުގެ "ވިޔަފާރި މާހައުލެއް" އުފެދި އޭގެ ނަހަމަ ބޭނުން ކުރެވެމުންދާކަމެވެ.  މިކަމުގެ ނުބައި އަސަރާއި ވޭން ލިބޭނީ 15-20 އަހަރު ފަހުން ކަމަށްވާއިރު، މަތީ ޘާނަވީއާއި ހަމަޔަށް ބެލެހެއްޓޭނެ ނިޒާމެއް އޮތް ފަދައިން މަތީ ތަޢުލީމުގެ ކަންކަން ގާތުންބަލާނެ ނިޒާމެއްގެ ބޭނުން ބޮޑު ކަމަށް ދެކެމެވެ. އުވިގޮސްފައިވާ އާޓްސް ސްޓްރީމް އަލުން ފެންމަތިކުރަން އެބަޖެހެއެވެ. ފަހަރެއްގައިވެސް ބައެއްގެ ވިޔަފާރިއަށް ހިޔަނި އެޅުމުގެ މަޤްސަދެެއްނެތެވެ. ޤައުމަށްޓަކާ، ރަނގަޅު ޢީލްމީ ޖީލްތަކެއްގެ މުހިއްމުކަމުން ދަންނަވާލެވުނީއެވެ. 


މިނިވަންކަމުގެ ވާހަކަ އަކީ ދިގު ވާހަކައެކެވެ. ރާއްޖޭގެ ތާރީޚަކީ ދިގު ތާރީޚެކެވެ. އަޅުގަނޑު މިވާހަކަތައް މިލެޔެލީ، ފަހަރުގައި މީހާ ކިތައްމެ ހަގަސް، ޤައުމަށްޓަކާ ބަހެއް ބުނެލުމުގެ ޙައްޤެއް އޮތޭ ހީވާތީއެވެ. އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ނޫނަސް މައުޟޫޢަށް އިންސާފު ބަހެއް ބުނެވިއްޖެ ކަމަށް ދެކެމުންނެވެ.  21 ވަނަ ޤަރުނުގައި ދިވެހި ޤައުމު، ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު އިސްކޮޅަށް ތެދުވެލެވޭ މިނިވަން މުސްތަޤިއްލު ޤައުމެއްގެ ގޮތުގައި އޮތުމަށްއެދޭތީއެވެ. މިމިނިވަންކަމާއި ދިވެހިވަންތަކަމާއި އިސްތިޤުލާލު އަންނާން އޮތް ޖީލުތަކަށް ރައްދުކުރުމުގައި އަޅުގނަޑުގެ ކޮނޑުވެސް ވިއްދަންޖެހޭނެ ކަމަށް ދެކޭތީއެވެ. މާތްﷲ މި ދީބު މިނިވަންކަންމަތީ އަބަދުމެ ލަހައްޓަވާށި. އާމީން. 






25 July 2020

The silver lining I see...

The months long pandemic of Covid19 has disturbed our routine life more than ever before. Our schools has been shut down for more than 3 months. Definitely a difficult and challenging decision for every stakeholder. 

The negative impact of it is visible for all. It does have negative impact yet lets not forget that we are not left with much of choice given the situation. 

Here is the silver lining I see in this. With lock-down, online classes, Telikilaas, and all communications switched to virtual means, norms of parents, students, and teachers changed. 

1- Parents.
The role of parents in education of a kid is vital for the success of the student.  Same applies during the pandemic.  The marking of attendances, checking the various modes of communication for any updates or important information would have been a challenging task for several parents. However, today parents are more aware of exactly what the student are studying, who is the teacher of this subject, how many home works the kid did not finish or when is his/her next lesson and so on. Not saying this knowledge is new to all parents, yet definitely this would be a bigger picture that several parents didn't have earlier.

2- Student.
In the virtual class, student is often free to join, actively participate or do it for name sake.Yes there will be some who didn't bother to join, yet many would have by now understood the importance of taking responsibility for own studies. 
For most if not all, online sessions, google meets, were new experiences, though google classroom might not be. Today, students regardless of challenges are equipped to attend online classes, use online tools to submit  their works and obtain the feedback. This if well used would be a great opportunity for our kids as they prepare to face an ever changing world.

3- Teachers.
It has been a challenge and difficult period for teachers, yet from day one,  I had faith that no matter what, teachers will do wonders. I remember what I said one 18th March, the last working day before closure. "Schools are closed. Yes students would be losing lessons and contact hours. Believe me its because of a valid reason. And yes the sudden switch to online modes will not be as effective as we wish. Yet, its the same schools and teachers who would go an extra mile, take a hundred more extra class be it paid or not and ensure the kids reach the target." I am sure what I said is proven today! Around the nation, we saw that against all odds, teachers did a great job in filling the gap, be it via viber,  google-meet, zoom, Telikilaas or any other modes. For many teachers, online meetings would have been very new, yet defied and overcame to reach the target. And vast majority are today equipped to comfortably use G suit for education. Surely a change that would have a long lasting positive impact. 


The best change is the change in the way we believe. Today every parent will believe that online classes does help! Yes, it is not an alternative to face to face teaching.  Every student would know it is an  additional means to get help, and every teacher I hope believes that this is again one more tool to be well used. 

We are in an era of technology and ever moving towards a virtual friendly education, this is a big step to prepare the kids for the real world. Challenges does exist. Misuse will occur, yet this is  step we should have taken years back, and I am surely optimistic that we have taken the first step throughout the nation at once and hope we won't set back and move ahead. 


03 May 2020

Covid19- Creating new paradigms for us.

7th March 2020, we had the first Covid19 case in the country. Today, as we are worried about the on going community spread, hardly anything I would be able to do other than tell you to BE SAFE and follow the instructions of HPA.

Staying home for more than a month, I was just thinking how the Covid19 would reshape us! Definitely it would bring a lot of changes, which we cant be sure, yet let me put some of the areas that Covid19 would reshape our ways, thinking and probably lifestyle. Three major areas, Social, Economic and Political impact I shall look on.

Social
With the outbreak of Covid19, we were also faced with some realities of our society. The dedication, commitment and yes the patriotism we see by the frontline teams are worth mentioning. The Health sector, MNDF and MPS and HPA  are giving invaluable  and the much needed service. Thank you, and we are proud of you. Good news is many of us realized the importance of them.

Majority of people listened and followed the instructions of the authorities, yet the number of people who ignored were enough for us to look back and see how our values, ethics and self responsibility was lost. The way we deal with expatriates became a concern for authorities. I say so because the 30-50 or more people in living in a 10ft 10ft "cage" (rooms they call) was never a surprise, nor the "illegal" 60,000+ was a secret. With this we have at last realized the mistake. Hopefully we should correct soon including mistreating them and allowing employers to exploit their basic rights including the salary.
We too need to consider when and how much we can expect leniency. We break parking rules, get the sticker and yes wait for government to wave off the fine. Same happened when we were asked to stay home. We didn't because we knew government will not throw us to a cell or give a heavy fine. Supercool we are!

High time we teach our young generations that humans are to be respected not by nation, or by position, rather every human is to be respected irrespective of nationality, religion, culture, education or any other factors. Yes an area we seriously got to work on.

Economic
The immediate and long term impact on our economy would be huge. If world fails to find a solution to Covid19, we as a small nation will suffer unimaginable loss. Lets pray that the doctors and scientists working day and night to find a vaccine reaches success soon.

With this pandemic, the way we think of and operate our economy definitely would change. Covid19 will hit each and everyone of us, thus it would bring a change to our whole life style. People would consider using the spare land in backward to grow some fruits or vegetable. We shall try to minimize the overdependency for food on imports. End of the day, Covid19 proved that military, money, power and resources, nothing is working so well unless we have food security. Shall we try to bring farming/ agriculture to our classrooms(curriculum). That is sole place where nations change; the students and education.

Tourism contributes to 85%+ of our national income. This needs a change. We must diversify our economy. If we recall, with Sep 11, 2001 , we got the warning alarm and we ignored. Today we are forced to decide if we shall repeat the mistake or fix it.
We surely realized that a one hospital in the capital city is not the solution for a population scattered to 200 islands. Hopefully we would remember to invest a bit more on our health infrastructure and human resource.
Subsidy is the sweetest of all in this country! From kindergarten to bachelor's degree, our total medical bills, part of our electricity and water bill, staple food, text book until Advanced level, breakfast at school  pension for senior citizens are some of the great things we get!
Just one question. For how long? Definitely not everyone in a nation should be entitled to all subsidized welfare programs of government. I believe it is time for us to reshape or restructure the way tax revenue is spent in the form of subsidy.

Political

Covid19 is putting many to tests. Many I see are judging the politicians specially council members and MPs with the way they act and react towards the pandemic. Mind you, the already declared candidates for upcoming local council election! Your going to stay as a candidate for additional 8 months and given our typical way of asking financial and other benefits from candidates, I feel sorry for you guys as you stay 8 months away from elections. Don't disappoint them, and don't end up  bankrupt too ;)
With Covid19, I am sure we have more than ever before understood the importance of having educated and experienced people for responsible jobs. Imagine if the TAG (Technical Advisory Group) was those "party activists as we call", sure we will be in unimaginable disaster.

Another important aspect is our international relations. Our foreign policy might be same yet surely the perspective of general public is reshaped.  I don't know about government, surely when it come to general public, China has gained upper hand in winning people's heart over our "big brother India".

Another noticeable change that we can see, though often people are hesitant to speak out is our governing system. I have seen more than enough people question how far democracy has succeeded in a situation as this. Specially when countries often labeled as strange to democracy such as China, Russia, Singapore proved themselves more effective to handle crisis. Well this might not be very visible, yet definitely people are questioning on effectiveness of the system we have adopted. If such question comes, in long run, it might be more than a question.

These are some of the ways I feel our society and our thinking might be reshaped as we face post Covid19day; hopefully days that won't be long to see.

Photo: https://raajje.mv/72692